ÉCOLE ALPHANET ACADEMY

Gwo seri istwa edikatif an kreyòl ayisyen pou 1e–3e Ane Fondamantal

Materyèl pedagojik pou elèv an prezans ak elèv sou entènèt

Tèm seri a: Li, konprann, reflechi, pale, ekri epi grandi!

Seri sa a fèt pou ede timoun yo renmen lang kreyòl ayisyen an pandan y ap aprann bon konpòtman, syans, ijyèn, lanati, solidarite, sekirite, ekonomi ak kreyativite.

Chak leson gen yon istwa, mo pou aprann, kesyon konpreyansyon, egzèsis gramè, aktivite pratik ak devwa. Nan fen chak leson, gen yon gid koreksyon pou pwofesè a.

Plan jeneral seri a

ISTWA 2 — Ti gason ki renmen ede a

A. Ann li istwa a!

Yon maten, Jonas leve bonè. Li lave figi li, bwose dan li epi li pran manje maten li. Apre sa, li pare pou l ale lekòl.

Sou wout la, li wè yon granmoun fi ki pote yon gwo panyen. Panyen an chaje ak mango, bannann ak zaboka. Granmoun nan ap mache dousman paske panyen an lou.

Jonas pwoche bò kote li.

— Bonjou, matant! Èske mwen ka ede ou pote panyen an?

Granmoun nan souri.

— Bonjou, pitit mwen! Wi, tanpri. Panyen sa a lou anpil.

Jonas pran yon pati nan chay la. Li mache ak granmoun nan jouk yo rive devan kay li.

— Mèsi anpil, Jonas! Ou se yon timoun ki gen bon kè, granmoun nan di.

Jonas souri epi li reponn:

— Se ak tout kè mwen, matant. Manman mwen toujou di mwen dwe ede moun ki bezwen èd.

Jonas kontinye wout li pou ale lekòl. Lè li rive, li rakonte pwofesè li sa li te fè. Pwofesè a felisite li devan tout klas la.

— Timoun yo, nou pa bezwen rich pou nou ede lòt moun. Nou ka ede ak fòs nou, ak tan nou, ak bon pawòl nou.

Depi jou sa a, zanmi Jonas yo deside fè yon ti gwoup ki rele Zanmi ki bay koutmen. Yo ede ranje klas la, ranmase liv ki atè epi pataje materyèl yo lè yon kamarad bliye pa li.

Jonas kontan anpil. Li konprann yon ti jès ka pote anpil lajwa.

Leson pou nou sonje: Lè nou ede lòt moun avèk respè, nou fè lavi a pi bèl. Nou dwe ede san nou pa mete tèt nou an danje.

B. Nouvo mo

C. Kesyon konpreyansyon

1. Ki jan ti gason an rele?

2. Ki sa granmoun nan t ap pote?

3. Poukisa Jonas te ede granmoun nan?

4. Ki non gwoup zanmi yo te kreye?

5. Bay de egzanp fason timoun yo te ede nan lekòl la.

6. Ki leson ou aprann nan istwa a?

D. Ann travay sou kreyòl la!

1. Non: Ekri kat non ki nan istwa a.

2. Vèb: Jwenn senk mo ki montre aksyon.

3. Pwonon: Konplete fraz yo ak li, mwen oswa yo.

• Jonas pran panyen an. ______ ede granmoun nan.

• ______ renmen ede moun.

• Zanmi Jonas yo ranje klas la. ______ travay ansanm.

4. Fè fraz: Ekri yon fraz avèk chak mo sa yo: ede, lekòl, zanmi.

E. Devwa

• Desine yon timoun k ap ede yon lòt moun.

• Ekri senk fraz sou fason ou ka ede lakay ou oswa lekòl.

• Rakonte istwa a bay yon paran oswa yon kamarad.

F. Gid koreksyon pou pwofesè

1. Jonas.

2. Yon panyen ki te gen mango, bannann ak zaboka.

3. Paske panyen an te lou epi granmoun nan te bezwen èd.

4. Zanmi ki bay koutmen.

5. Ranje klas la, ranmase liv, pataje materyèl.

6. Repons pèsonèl: ede lòt moun avèk respè ak bon kè.

Pwonon: Li; mwen; yo. Pou lòt egzèsis yo, aksepte fraz ki kòrèk epi ki gen sans.

ISTWA 3 — Sekrè papiyon an

A. Ann li istwa a!

Lili se yon ti fi ki renmen aprann. Li renmen gade plant, zwazo, papiyon ak lòt ti bèt nan jaden lekòl la.

Yon maten, pandan rekreyasyon, li wè yon ti bèt vèt sou yon fèy. Bèt la long, li gen anpil ti pye epi li ap manje fèy la dousman.

Lili rele zanmi li, David.

— David, vin gade ti bèt sa a! Ki non li?

David pwoche, men li pa konnen repons lan.

— Ann al mande pwofesè a, li di.

Pwofesè a vini epi li souri.

— Se yon cheni. Cheni se youn nan etap yon papiyon pase ladan l pandan lavi li.

Lili sezi.

— Èske cheni sa a ka tounen yon papiyon?

— Wi, pwofesè a reponn. Anpil papiyon kòmanse lavi yo kòm ze. Ze a bay yon cheni. Apre sa, cheni a antre nan yon etap yo rele krizalid. Finalman, yon papiyon soti.

Pwofesè a montre timoun yo yon liv ki gen foto diferan papiyon. Gen papiyon jòn, papiyon ble ak papiyon ki gen anpil koulè.

Timoun yo kontan. Yo deside fè yon kaye obsèvasyon. Chak fwa yo wè yon bèt oswa yon plant, yo fè yon desen epi yo ekri sa yo remake.

Lili ekri: “Jodi a, mwen wè yon cheni vèt sou yon fèy. Mwen aprann cheni a kapab tounen yon papiyon.”

Kèk jou apre, timoun yo wè yon bèl papiyon nan jaden an. Yo kontan anpil. Yo pa pran l nan men yo. Yo kite l vole lib nan mitan flè yo.

Lili konprann lè nou poze kesyon, nou kapab aprann anpil bagay. Li aprann tou nou dwe respekte ti bèt yo epi pa fè yo mal.

Leson pou nou sonje: Kiryozite ede nou aprann. Nou dwe obsève bèt yo avèk swen epi pwoteje lanati.

B. Nouvo mo

• Cheni: Ti bèt ki vin tounen papiyon oswa papiyon lannuit nan sik lavi li.

• Krizalid: Etap kote cheni a ap transfòme an papiyon.

• Obsève: Gade yon bagay avèk anpil atansyon.

• Sezi: Santi yon gwo sipriz.

• Lib: Ki pa nan prizon oswa ki pa mare.

• Remake: Wè oswa konprann yon detay.

C. Kesyon konpreyansyon

1. Ki kote Lili te jwenn cheni a?

2. Ki koulè cheni an te genyen?

3. Ki moun ki te ede timoun yo konprann sekrè a?

4. Site twa etap nan devlopman yon papiyon apre ze a.

5. Poukisa timoun yo te fè yon kaye obsèvasyon?

6. Poukisa yo pa t pran papiyon an nan men yo?

D. Ann travay sou kreyòl la!

1. Fraz entèwogatif: Yon fraz entèwogatif se yon fraz ki poze kesyon.

Egzanp: Ki non ti bèt sa a?

Ekri de kesyon ou ta renmen poze sou yon papiyon.

2. Adjektif: Jwenn twa mo ki dekri aparans cheni an oswa papiyon an.

3. Ranpli fraz yo:

• Lili renmen ______ nan jaden an.

• Cheni an te gen koulè ______.

• Timoun yo aprann nan men ______ a.

4. Lòd istwa a: Mete aksyon sa yo nan bon lòd: papiyon an soti; ze a bay yon cheni; cheni an pase nan etap krizalid la.

E. Devwa

• Desine yon cheni ak yon papiyon.

• Ekri kat fraz sou sa ou konnen sou papiyon.

• Obsève yon bèt oswa yon plant san ou pa fè l mal. Rakonte sa ou wè.

F. Gid koreksyon pou pwofesè

1. Nan jaden lekòl la, sou yon fèy.

2. Vèt.

3. Pwofesè a.

4. Ze, cheni, krizalid, papiyon.

5. Pou yo sonje sa yo wè epi aprann.

6. Pou yo pa blese papiyon an epi pou yo kite l viv lib.

Lòd la: Ze a bay yon cheni → cheni an pase nan etap krizalid la → papiyon an soti.

Nòt syantifik pou pwofesè: Papiyon an pase nan kat etap: ze, cheni (lav), krizalid (poup), epi papiyon granmoun.

ISTWA 4 — Bibliyotèk ti zanmi yo

A. Ann li istwa a!

Nan klas 2e Ane Fondamantal la, te gen yon ti fi ki rele Ana. Li renmen li istwa sou bèt, plant ak lavi timoun. Men, nan klas la, pa t gen anpil liv pou tout timoun yo.

Yon jou, Ana pale ak zanmi li yo.

— Kijan nou ka fè pou tout timoun jwenn liv pou yo li?

Mika reponn:

— Nou chak ka pote yon liv nou deja li, si fanmi nou dakò.

Timoun yo renmen lide a. Yo pale ak paran yo ak pwofesè a. Apre kèk jou, yo pote liv, ti istwa ak liv desen nan lekòl la.

Pwofesè a ede yo mete liv yo sou yon etajè. Yo klase yo: liv sou bèt ansanm, liv sou plant ansanm, epi liv istwa yo nan yon lòt kote.

Yo mete yon bèl pankat sou etajè a: Bibliyotèk ti zanmi yo.

Chak timoun ka chwazi yon liv. Men, gen kèk règ. Yo dwe lave men yo anvan yo manyen liv yo, vire paj yo dousman, epi remèt liv yo nan dat yo te dakò a.

Yon vandredi, Mika prete yon liv sou zetwal. Li li liv la avèk papa li. Nan lendi, li rakonte klas la sa li te aprann sou Lalin nan ak zetwal yo.

Tout timoun yo vle li liv la tou. Mika kontan paske li kapab pataje konesans li avèk lòt moun.

Piti piti, bibliyotèk la vin gen plis liv. Timoun yo kòmanse li chak jou pandan kèk minit. Yo aprann nouvo mo, yo rakonte istwa, epi yo ekri pwòp ti istwa pa yo.

Ana kontan. Li dekouvri yon liv se tankou yon pòt ki louvri sou yon lòt mond.

Leson pou nou sonje: Liv ede nou aprann. Lè nou pataje konesans, tout moun kapab benefisye.

B. Nouvo mo

• Bibliyotèk: Kote yo konsève liv pou moun li oswa prete.

• Etajè: Planch oswa mèb yo itilize pou mete liv ak lòt bagay.

• Klasifye: Mete bagay ansanm dapre kalite yo.

• Prete: Pran yon bagay pou sèvi avè l pandan yon tan, epi remèt li.

• Pankat: Yon sipò ki gen mo oswa mesaj sou li.

• Konesans: Sa yon moun aprann epi konnen.

C. Kesyon konpreyansyon

1. Ki sa Ana renmen fè?

2. Ki pwoblèm timoun yo te genyen nan klas la?

3. Ki lide Mika te bay?

4. Ki jan yo te klase liv yo?

5. Site de règ pou pwoteje liv yo.

6. Ki sa Mika te aprann nan liv li te prete a?

7. Poukisa nou dwe pataje konesans?

D. Ann travay sou kreyòl la!

1. Ponktiyasyon: Mete pwen kote fraz la fini.

• Ana renmen li liv

• Timoun yo pote liv nan lekòl la

• Bibliyotèk la gen anpil istwa

2. Vigil: Vigil la sèvi pou separe mo oswa lide nan yon lis.

Konplete lis la: mango, bannann, ______ ak ______.

3. Fè fraz: Ekri yon fraz avèk chak mo: liv, klas, pataje.

4. Ekri yon ti rezime: Ekri twa fraz pou rakonte kijan timoun yo te kreye bibliyotèk la.

E. Devwa

• Desine yon etajè ki gen liv.

• Ekri non yon liv oswa yon istwa ou renmen.

• Ekri twa règ pou pwoteje liv lekòl la.

F. Gid koreksyon pou pwofesè

1. Li istwa.

2. Pa t gen ase liv pou tout timoun yo.

3. Chak timoun te ka pote yon liv, avèk akò fanmi yo.

4. Yo te mete liv sou bèt ansanm, liv sou plant ansanm, epi liv istwa apa.

5. Vire paj yo dousman, lave men, remèt liv yo alè.

6. Li te aprann sou Lalin nan ak zetwal yo.

7. Paske sa pèmèt plis moun aprann.

Ponktiyasyon: Chak fraz fini ak yon pwen. Pou lis la, aksepte plizyè repons ki kòrèk, tankou zoranj ak zaboka.

ISTWA 5 — Pèsonn pa rete pou kont li

A. Ann li istwa a!

Yon lendi maten, yon nouvo elèv rive nan klas 3e Ane Fondamantal la. Li rele Samuel. Li timid anpil paske li poko konnen okenn timoun nan lekòl la.

Pandan rekreyasyon, lòt timoun yo soti al jwe. Gen kèk k ap kouri, gen lòt k ap jwe boul. Samuel chita anba yon pyebwa. Li gade lòt timoun yo, men li pa oze pwoche bò kote yo.

Mila remake sa.

— Poukisa Samuel chita pou kont li? li mande zanmi li, David.

David reponn:

— Petèt li poko gen zanmi.

Mila di:

— Ann al pale avè l. Nou ka envite l jwe avèk nou!

De timoun yo pwoche bò kote Samuel.

— Bonjou, Samuel! Èske ou vle jwe boul avèk nou?

Samuel leve tèt li. Li souri yon ti kras.

— Wi, mwen ta renmen sa. Men, mwen pa konn jwe byen.

David reponn:

— Sa pa yon pwoblèm! Nou pral ede ou aprann.

Timoun yo kòmanse jwe. Lè Samuel rate boul la, pèsonn pa pase l nan betiz. David montre l kijan pou l kanpe epi voye boul la. Apre kèk esè, Samuel reyisi voye boul la bay Mila.

— Bravo, Samuel! Ou fè sa byen! tout timoun yo di.

Samuel kontan anpil. Li pa santi l pou kont li ankò.

Nan fen jounen an, pwofesè a pale ak klas la.

— Timoun yo, èske nou wè jan yon ti envitasyon kapab chanje jounen yon moun? Nou dwe akeyi nouvo elèv, respekte diferans nou epi ede youn lòt.

Depi jou sa a, timoun yo deside pou yo pa kite okenn kamarad pou kont li lè yo kapab ede l oswa envite l patisipe.

Leson pou nou sonje: Tout timoun merite respè, lanmou ak yon chans pou yo patisipe.

B. Nouvo mo

• Timid: Ki pa santi l alèz pou pale oswa pwoche bò kote lòt moun.

• Envite: Mande yon moun vin patisipe nan yon aktivite.

• Betiz: Pawòl oswa aksyon ki sèvi pou pase yon moun nan rizib.

• Reyisi: Rive fè yon bagay ou t ap eseye fè.

• Kamarad: Yon moun ki nan menm klas oswa menm gwoup avèk ou.

• Diferans: Sa ki fè de moun oswa de bagay pa menm.

C. Kesyon konpreyansyon

1. Ki jan nouvo elèv la rele?

2. Ki kote Samuel te chita pandan rekreyasyon?

3. Ki moun ki te remake li pou kont li?

4. Ki sa Mila ak David te fè?

5. Kijan David te ede Samuel?

6. Ki sa timoun yo te aprann nan istwa a?

D. Ann travay sou kreyòl la!

1. Kat kalite fraz

• Fraz deklaratif: Li bay yon enfòmasyon. Egzanp: Samuel se yon nouvo elèv.

• Fraz entèwogatif: Li poze yon kesyon. Egzanp: Èske ou vle jwe?

• Fraz esklamatif: Li montre yon santiman fò. Egzanp: Ala bèl jwèt sa a bèl!

• Fraz enperatif: Li bay yon lòd, yon konsèy oswa yon envitasyon. Egzanp: Vin jwe avèk nou!

Ekri ki kalite fraz chak egzanp ye.

a. Bonjou, Samuel!

b. Samuel chita anba yon pyebwa.

c. Èske ou vle jwe boul?

d. Ede kamarad ou!

2. Konplete fraz yo

• Nou dwe ______ nouvo elèv yo.

• Nou pa dwe pase lòt moun nan ______.

• Bon zanmi yo ede ______ lòt.

Mo pou itilize: betiz, youn, akeyi.

3. Pale sou santiman

Ki jan Samuel te santi l anvan Mila ak David te pale avè l? Ki jan li te santi l apre sa?

E. Devwa

• Ekri kat fraz sou fason pou w vin yon bon zanmi.

• Desine de timoun k ap ede youn lòt.

• Ekri yon ti dyalòg kat liy kote ou envite yon nouvo kamarad jwe avèk ou.

F. Gid koreksyon pou pwofesè

1. Samuel.

2. Anba yon pyebwa.

3. Mila.

4. Yo te envite l jwe boul.

5. Li te montre Samuel kijan pou l voye boul la.

6. Nou dwe respekte moun, akeyi nouvo kamarad epi ede yo.

Kalite fraz: a. Esklamatif; b. Deklaratif; c. Entèwogatif; d. Enperatif.

Konplete: akeyi; betiz; youn.

ISTWA 6 — Ti machann mango a

A. Ann li istwa a!

Niko se yon ti gason ki renmen ede fanmi li. Chak samdi, li ede manman li ranje mango sou yon ti tab devan kay la. Mango yo mi, yo santi bon epi yo gen bèl koulè jòn ak vèt.

Manman Niko montre l kijan pou l akeyi kliyan yo.

— Lè yon moun vin achte, salye li avèk respè. Koute sa li bezwen epi konte lajan an byen, manman an di.

Yon maten, yon dam pwoche bò tab la.

— Bonjou, Niko! Mwen ta renmen achte twa mango.

Niko konte mango yo epi li bay dam nan twa bèl mango. Dam nan ba li 100 goud. Pri twa mango yo se 75 goud.

Niko reflechi. Li dwe remèt dam nan 25 goud.

Li konte monnen an dousman: 10 goud, 10 goud, epi 5 goud.

— Men monnen ou, matant, li di.

Dam nan konte lajan an. Li souri.

— Mèsi, Niko. Ou konte lajan an byen!

Yon ti moman apre, yon lòt kliyan vin achte mango. Pandan Niko ap sèvi l, li remake li te bay kliyan an yon mango anplis. Li rele kliyan an avèk respè epi li esplike sa ki pase. Kliyan an remèt mango a.

Manman Niko kontan.

— Pitit mwen, onètete enpòtan anpil. Lè nou onèt, lòt moun ka fè nou konfyans.

Niko konprann vann yon bagay pa vle di sèlman resevwa lajan. Sa mande respè, atansyon, bon kalkil ak onètete.

Nan fen jounen an, Niko ede manman li konte mango ki rete yo. Yo note kantite yo te vann ak lajan yo te resevwa.

Niko kontan paske li aprann sèvi ak nimewo nan lavi chak jou.

Leson pou nou sonje: Nou dwe onèt, konte avèk atansyon epi sèvi ak lajan avèk responsabilite.

B. Nouvo mo

• Kliyan: Moun ki achte yon pwodui oswa yon sèvis.

• Pri: Kantite lajan yon bagay koute.

• Monnen: Lajan yo remèt lè yon moun peye plis pase pri a.

• Vann: Bay yon pwodui an echanj pou lajan.

• Konfyans: Lè nou kwè yon moun ap aji avèk onètete.

• Responsablite: Devwa yon moun genyen pou l fè sa li dwe fè.

C. Kesyon konpreyansyon

1. Ki sa Niko te konn vann?

2. Ki moun ki te montre l kijan pou l sèvi kliyan yo?

3. Konbyen twa mango yo te koute?

4. Si kliyan an bay 100 goud, konbyen monnen Niko dwe remèt?

5. Kisa Niko te fè lè li remake li te bay yon mango anplis?

6. Poukisa onètete enpòtan?

D. Ann travay sou kreyòl la!

1. Nimewo an lèt: Ekri nimewo sa yo an lèt: 3, 5, 10, 25.

2. Vokabilè: Ekri yon fraz avèk chak mo: kliyan, pri, onètete.

3. Non ak vèb: Nan fraz sa a, jwenn de non ak de vèb:

Niko vann mango epi manman li konte lajan.

4. Ti pwoblèm kalkil: Si yon mango koute 20 goud, konbyen 2 mango koute? Konbyen monnen yon kliyan dwe resevwa si li bay 50 goud pou 2 mango?

E. Devwa

• Desine yon ti mache avèk mango, bannann ak lòt fwi.

• Ekri yon lis senk bagay yon machann ka vann.

• Ekri kat fraz sou poukisa nou dwe onèt.

F. Gid koreksyon pou pwofesè

1. Mango.

2. Manman li.

3. 75 goud.

4. 25 goud.

5. Li rele kliyan an epi li esplike sa ki pase.

6. Paske onètete ede lòt moun fè nou konfyans.

Nimewo: twa, senk, dis, vennsenk.

Non: Niko, mango, manman, lajan. Vèb: vann, konte.

Kalkil: 2 mango = 40 goud; monnen sou 50 goud = 10 goud.

ISTWA 7 — Misyon men pwòp

A. Ann li istwa a!

Nan lekòl Alphanet Academy, pwofesè a remake kèk timoun konn manje san yo pa lave men yo. Li deside òganize yon aktivite ki rele Misyon men pwòp.

Yon maten, li rasanble klas la.

— Timoun yo, poukisa nou dwe lave men nou anvan nou manje?

Lina leve men li.

— Paske men nou ka gen salte sou yo, pwofesè!

Pwofesè a reponn:

— Se vre. Men nou manyen anpil bagay pandan jounen an. Gen kèk mikwòb ki piti anpil, nou pa ka wè yo fasil. Lave men avèk savon ak dlo pwòp ede retire salte ak anpil mikwòb.

Pwofesè a montre timoun yo kijan pou yo lave men yo. Yo mouye men yo, mete savon, fwote pla men yo, do men yo, mitan dwèt yo ak pwent dwèt yo. Apre sa, yo rense men yo byen epi seche yo avèk yon mwayen pwòp.

Li esplike yo li enpòtan pou lave men anvan manje, apre yo fin ale nan twalèt, epi apre yo fin manyen bagay ki sal.

Nan rekreyasyon, Toma vle manje yon bannann. Li sonje leson an. Li ale lave men li anvan li kale bannann nan.

Zanmi li yo wè sa. Yo deside fè menm bagay la.

Pwofesè a kontan paske timoun yo konprann yon ti abitid kapab ede pwoteje sante yo. Yo aprann tou pou yo bwè dlo ki pwòp, kenbe twalèt la pwòp epi jete fatra nan poubèl.

Depi jou sa a, klas la vin konnen tèt li kòm ekip Misyon men pwòp la.

Leson pou nou sonje: Bon abitid ijyèn ede nou pwoteje sante nou ak sante lòt moun.

B. Nouvo mo

• Ijyèn: Abitid ki ede nou kenbe kò nou ak anviwònman nou pwòp.

• Mikwòb: Òganis ki piti anpil; kèk ka lakòz maladi.

• Savon: Pwodui nou sèvi ak dlo pou lave.

• Rense: Pase dlo sou yon bagay pou retire savon oswa salte.

• Prevansyon: Aksyon nou fè pou diminye risk yon pwoblèm rive.

• Sante: Eta kò nou ak lespri nou.

C. Kesyon konpreyansyon

1. Ki non aktivite pwofesè a te òganize?

2. Poukisa nou dwe lave men nou?

3. Ki sa nou itilize pou lave men nou?

4. Bay twa moman kote li enpòtan pou lave men.

5. Site de lòt bon abitid ijyèn.

6. Ki sa Toma te fè anvan li manje bannann nan?

D. Ann travay sou kreyòl la!

1. Vèb aksyon: Jwenn senk vèb nan istwa a.

2. Fraz enperatif: Fè yon enstriksyon avèk chak vèb sa yo: lave, rense, seche.

3. Mete aksyon yo nan bon lòd:

• Seche men yo.

• Mete savon epi fwote men yo.

• Mouye men yo.

• Rense men yo.

4. Konplete fraz la:

Nou dwe lave men nou anvan nou ______.

E. Devwa

• Desine kat etap nan lave men.

• Ekri senk règ pou kenbe kò nou pwòp.

• Eksplike yon paran kijan pou lave men kòrèkteman.

F. Gid koreksyon pou pwofesè

1. Misyon men pwòp.

2. Pou retire salte ak anpil mikwòb.

3. Savon ak dlo pwòp.

4. Anvan manje, apre twalèt, apre manyen bagay ki sal.

5. Bwè dlo pwòp, jete fatra nan poubèl, kenbe twalèt la pwòp.

6. Li te lave men li.

Vèb posib: lave, mete, fwote, rense, seche, manje, bwè.

Lòd: Mouye → mete savon epi fwote → rense → seche.

Konplete: manje.

ISTWA 8 — Vwayaj nan syèl la

A. Ann li istwa a!

Sara se yon ti fi ki renmen poze kesyon. Chak swa, li konn chita nan galri a avèk grann li. Yo gade syèl la ansanm.

Yon swa, Sara leve dwèt li epi li montre Lalin nan.

— Grann, poukisa Lalin nan parèt nan syèl la? Èske li se yon gwo lanp?

Grann li ri dousman.

— Non, pitit mwen. Lalin nan se yon kò selès ki deplase toutotou Latè. Li pa pwodui pwòp limyè li tankou Solèy la. Nou wè l paske limyè Solèy la frape sou li epi li reflete.

Sara sezi.

— Epi, grann, poukisa nou pa wè zetwal yo byen pandan lajounen?

Grann nan reponn:

— Zetwal yo toujou la, men limyè Solèy la fè syèl lajounen an twò klere pou nou wè pifò zetwal yo.

Sara gade syèl la ankò. Li wè anpil ti pwen klere.

— Èske tout ti pwen sa yo se zetwal?

— Anpil ladan yo se zetwal, grann nan esplike l. Gen kèk pwen nou wè ki ka planèt tou. Syèl la gen anpil bagay pou nou aprann sou yo.

Nan demen, Sara ale lekòl avèk anpil kesyon. Pwofesè a montre klas la yon liv sou Solèy la, Latè, Lalin nan ak planèt yo.

Timoun yo aprann Solèy la se yon etwal. Latè se planèt kote nou rete a. Lalin nan se satelit natirèl Latè.

Pwofesè a fè yo sonje li pa bon pou gade Solèy la dirèkteman, paske sa ka blese je yo.

Lè Sara retounen lakay li, li rakonte grann li tout sa li aprann. Li deside fè yon desen ki montre Latè, Lalin nan ak Solèy la.

Sara konprann syans ede nou jwenn repons pou anpil kesyon. Men, chak repons kapab louvri pòt pou lòt kesyon ankò.

Leson pou nou sonje: Poze kesyon, obsève epi aprann chak jou. Syans ede nou konprann mond kote n ap viv la.

B. Nouvo mo

C. Kesyon konpreyansyon

1. Ki moun ki te konn gade syèl la avèk Sara?

2. Èske Lalin nan pwodui pwòp limyè li?

3. Poukisa li difisil pou wè anpil zetwal pandan lajounen?

4. Ki non planèt kote nou rete a?

5. Poukisa nou pa dwe gade Solèy la dirèkteman?

6. Ki sa Sara te fè apre li te aprann nouvo bagay yo?

D. Ann travay sou kreyòl la!

1. Fraz entèwogatif: Ekri twa kesyon sou Solèy la, Lalin nan oswa zetwal yo.

2. Adjektif: Nan fraz sa a, jwenn mo ki dekri syèl la.

Sara gade yon bèl syèl nwa ki gen anpil ti zetwal klere.

3. Konplete fraz yo:

• Latè se planèt kote nou ______.

• Lalin nan vire toutotou ______.

• Solèy la se yon ______.

Mo pou itilize: etwal, Latè, rete.

4. Ekriti: Ekri kat fraz sou sa ou renmen gade nan syèl la.

E. Devwa

• Desine Solèy la, Latè ak Lalin nan.

• Ekri non twa bagay nou ka obsève nan syèl la.

• Prepare yon ti prezantasyon oral ki gen twa fraz sou Lalin nan.

F. Gid koreksyon pou pwofesè

1. Grann li.

2. Non, Lalin nan reflete limyè Solèy la.

3. Paske limyè Solèy la fè syèl la twò klere pou nou wè pifò zetwal.

4. Latè.

5. Paske limyè Solèy la ka blese je nou.

6. Li te rakonte grann li sa li te aprann epi li te fè yon desen.

Konplete: rete; Latè; etwal.

ISTWA 9 — Sekou pou rivyè a

A. Ann li istwa a!

Toupre lekòl kote Enzo ak zanmi li yo aprann nan, gen yon bèl rivyè. Nan tan lontan, dlo a te sanble pi pwòp, epi moun nan zòn nan te renmen pase tan bò rivyè a.

Men, pandan kèk tan, Enzo remake anpil sache plastik, boutèy ak lòt fatra ap rete sou bò rivyè a. Gen kèk fatra ki menm tonbe nan dlo a.

Yon jou, Enzo pale ak zanmi li, Nina.

— Gade jan rivyè a sal! Sa pa bon pou bèt ki viv nan dlo a.

Nina reponn:

— Nou ta dwe chèche yon fason pou pwoteje rivyè a.

Yo pale ak pwofesè yo. Pwofesè a eksplike yo fatra ka bouche pasaj dlo, sal anviwònman an epi fè kèk bèt malad oswa mouri. Li esplike yo dlo ki kontamine ka danjere pou moun tou.

Timoun yo deside òganize yon aktivite pou sansibilize kominote a. Avèk èd granmoun yo, yo prepare yon afich ki di:

“Pwoteje rivyè nou! Pa jete fatra nan dlo.”

Nan jou aktivite a, pwofesè a ak lòt granmoun yo ede timoun yo ranmase kèk fatra sou yon pati ki an sekirite bò rivyè a. Yo mete gan, yo pa manyen okenn bagay danjere, epi yo pa antre nan dlo a.

Yo klase fatra yo jan sa posib epi yo mete yo nan kote ki apwopriye. Yo pa manyen sereng, pwodui chimik oswa lòt objè ki ka blese yo; yo rele granmoun yo lè yo jwenn bagay konsa.

Apre sa, timoun yo vizite kèk kay nan zòn nan avèk paran yo. Yo esplike vwazen yo poukisa li enpòtan pou mete fatra nan bon kote.

Kèk jou apre, gen plis moun ki kòmanse patisipe nan netwayaj anviwònman an. Enzo ak Nina kontan, men pwofesè a fè yo sonje yon sèl jounen pa sifi. Nou dwe toujou evite sal rivyè a.

Timoun yo aprann lè moun travay ansanm, yo kapab ede pwoteje anviwònman an.

Leson pou nou sonje: Rivyè, dlo, plant ak bèt se richès nou dwe pwoteje. Pa jete fatra nan dlo oswa nan lari.

B. Nouvo mo

• Rivyè: Kouran dlo natirèl ki koule nan yon kanal.

• Fatra: Bagay nou jete paske nou pa bezwen yo ankò.

• Kontamine: Lè yon bagay vin gen sibstans oswa mikwòb ki ka rann li danjere.

• Sansibilize: Ede moun konprann enpòtans yon pwoblèm.

• Kominote: Moun ki viv nan menm zòn oswa ki fè pati menm gwoup.

• Solisyon: Yon fason pou rezoud yon pwoblèm.

C. Kesyon konpreyansyon

1. Ki sa Enzo te remake bò rivyè a?

2. Ki konsekans fatra ka genyen sou rivyè a?

3. Ki moun ki te ede timoun yo òganize aktivite a?

4. Ki mesaj yo te ekri sou afich la?

5. Poukisa timoun yo pa t antre nan dlo a?

6. Ki jan kominote a te ede pwoteje rivyè a?

7. Site de bagay ou ka fè pou kenbe anviwònman an pwòp.

D. Ann travay sou kreyòl la!

1. Kòz ak konsekans

Yon kòz se sa ki fè yon bagay rive. Yon konsekans se rezilta yon aksyon oswa yon evènman.

Egzanp: Moun jete fatra nan rivyè a, se poutèt sa dlo a vin sal.

Konplete:

• Moun jete fatra nan dlo a, se poutèt sa ______.

• Timoun yo mete fatra nan poubèl, se poutèt sa ______.

2. Mo ki konekte lide

Mo paske, men, epi, se poutèt sa ede konekte lide.

Konplete fraz sa yo avèk mo ki pi apwopriye:

• Rivyè a sal ______ moun jete fatra ladan l.

• Nou dwe pwoteje dlo a, ______ nou dwe evite polisyon.

• Timoun yo mete gan ______ yo ranmase fatra ki pa danjere.

3. Fraz enperatif: Ekri twa konsèy pou pwoteje rivyè a.

4. Ekriti: Ekri yon ti tèks ki gen kat fraz sou fason pou kenbe lekòl ou pwòp.

E. Devwa

• Desine yon rivyè pwòp ak yon rivyè ki sal.

• Ekri twa diferans ant de desen yo.

• Fè yon ti afich ki gen yon mesaj pou pwoteje anviwònman an.

F. Gid koreksyon pou pwofesè

1. Li te remake sache plastik, boutèy ak lòt fatra.

2. Fatra ka sal dlo a, bouche pasaj dlo epi fè bèt ak moun pran risk.

3. Pwofesè a ak lòt granmoun yo.

4. “Pwoteje rivyè nou! Pa jete fatra nan dlo.”

5. Pou yo pa mete tèt yo an danje.

6. Moun te patisipe nan netwayaj epi yo te aprann kijan pou jete fatra kòrèkteman.

7. Mete fatra nan poubèl, evite jete plastik nan dlo, patisipe nan netwayaj.

Konektè: paske; epi; pandan.

Pou de premye fraz ki mande kòz ak konsekans, aksepte nenpòt repons ki lojik e ki montre relasyon ki kòrèk la.

ISTWA 10 — Ti envantè Alphanet la

A. Ann li istwa a!

Joana se yon elèv 3e Ane Fondamantal nan École Alphanet Academy. Li renmen desine, li renmen fè ti travay ak men li, epi li toujou ap chèche nouvo lide.

Nan klas li a, kreyon, plim ak règ yo konn gaye sou tab yo. Pafwa, timoun yo pèdi tan ap chèche materyèl yo.

Yon jou, pwofesè a mande klas la:

— Ki sa nou ka fè pou ede nou kenbe materyèl lekòl nou yo byen ranje?

Timoun yo bay plizyè lide. Gen youn ki pwopoze achte yon bwat, men Joana gen yon lòt lide.

— Pwofesè, èske mwen ka fè yon ti òganizatè avèk katon nou pa bezwen ankò?

Pwofesè a souri.

— Wi, Joana. Ou ka eseye, depi ou sèvi ak materyèl yo san danje epi yon granmoun ede w koupe katon an si sa nesesè.

Joana pran kèk moso katon pwòp, yon règ, kreyon koulè ak lakòl. Li mezire katon an avèk règ la. Apre sa, avèk èd yon granmoun, li pliye epi kole moso yo pou fòme plizyè ti espas.

Li dekore òganizatè a ak koulè ble, jòn ak vèt. Li ekri sou li: “Materyèl mwen, mwen pran swen yo!”

Nan denmen, Joana pote travay li nan lekòl la. Li mete kreyon yo nan yon espas, plim yo nan yon lòt, epi règ yo nan yon twazyèm espas.

Kamarad li yo kontan.

— Ala yon bon lide! David di. Nou kapab fè menm bagay la tou!

Joana esplike yo kijan li te fè òganizatè a. Li di yo li pa t reyisi depi premye esè a. Premye katon an te twò piti, men li te mezire ankò epi li te korije erè li.

Pwofesè a felisite klas la.

— Kreyativite se pa sèlman envante yon bagay ki pa t egziste. Se kapab jwenn yon bon solisyon pou yon pwoblèm tou.

Joana kontan. Li konprann li pa bezwen gen materyèl ki chè pou li kreye yon bagay itil. Li bezwen obsève, reflechi, eseye epi aprann nan erè li yo.

Leson pou nou sonje: Chak timoun kapab gen bon lide. Nou dwe reflechi, eseye, respekte règ sekirite epi pa dekouraje lè premye esè a pa reyisi.

B. Nouvo mo

• Envantè: Yon moun ki kreye yon nouvo bagay oswa yon nouvo fason pou fè yon bagay.

• Òganizatè: Yon objè ki ede ranje bagay yo.

• Mezire: Chèche konnen longè, wotè, kantite oswa dimansyon yon bagay.

• Dekore: Mete koulè oswa lòt eleman pou fè yon bagay pi bèl.

• Kreyativite: Kapasite pou imajine ak kreye nouvo lide oswa solisyon.

• Esè: Yon fwa nou eseye fè yon bagay.

C. Kesyon konpreyansyon

1. Ki klas Joana te ye?

2. Ki pwoblèm li te remake nan klas la?

3. Ki materyèl li te itilize pou kreye òganizatè a?

4. Poukisa premye esè li a pa t reyisi?

5. Ki sa Joana te fè pou korije pwoblèm nan?

6. Ki sa pwofesè a te aprann timoun yo sou kreyativite?

7. Ki bagay ou ta renmen kreye pou ede nan klas ou?

D. Ann travay sou kreyòl la!

1. Non ak adjektif

Nan fraz sa a, jwenn de non ak de mo ki dekri bagay yo.

Joana kreye yon bèl òganizatè ble avèk katon pwòp.

2. Vèb

Jwenn senk vèb nan istwa a.

3. Òganizasyon yon tèks

Yon ti istwa kapab gen twa pati:

• Kòmansman: Nou dekouvri pèsonaj la ak pwoblèm nan.

• Mitan: Nou wè sa pèsonaj la fè pou rezoud pwoblèm nan.

• Fen: Nou aprann rezilta a ak leson istwa a.

Egzèsis: Ekri yon fraz pou chak pati nan istwa Joana a.

4. Prezantasyon oral

Imajine ou se Joana. Prezante envansyon ou a devan klas la. Di:

• Ki non envansyon an?

• Ki materyèl ou te itilize?

• Ki pwoblèm li ede rezoud?

• Kijan pou nou itilize li?

E. Devwa

• Desine yon envansyon ou ta renmen kreye.

• Ekri non envansyon an ak materyèl ou bezwen.

• Ekri senk fraz pou esplike kijan li fonksyone.

• Si ou kapab, kreye yon modèl avèk materyèl ki an sekirite epi ki disponib lakay ou, avèk èd yon granmoun.

F. Gid koreksyon pou pwofesè

1. 3e Ane Fondamantal.

2. Materyèl lekòl yo te gaye sou tab yo.

3. Katon pwòp, règ, kreyon koulè ak lakòl.

4. Paske premye katon an te twò piti.

5. Li te mezire ankò epi li te korije erè li.

6. Kreyativite ede nou jwenn solisyon pou pwoblèm.

7. Repons pèsonèl, selon lide elèv la.

Non: Joana, òganizatè, katon. Adjektif: bèl, ble, pwòp. Vèb posib: kreye, mezire, pliye, kole, dekore, pote.

Pou egzèsis ekriti ak prezantasyon oral yo, evalye klète lide a, itilizasyon kreyòl la, lòd fraz yo ak efò elèv la.

Gid jeneral pou pwofesè Alphanet Academy

1. Kijan pou sèvi ak seri a

2. Modèl evalyasyon pou chak istwa

Pwofesè a ka adapte nòt sa yo selon nivo klas la.

Pou timoun ki nan 1e Ane Fondamantal, pwofesè a ka aksepte repons oral, desen, mo apa oswa fraz kout. Pou 2e ak 3e Ane Fondamantal, li ka mande repons ki pi konplè, ti rezime ak redaksyon kout.

3. Lis verifikasyon pwofesè a

4. Rekòmandasyon final

Pou seri sa a vin yon vrè zouti ansèyman pou École Alphanet Academy, li ta bon pou prepare chak istwa nan de vèsyon:

• Vèsyon elèv: istwa a, nouvo mo, egzèsis, aktivite ak devwa.

• Vèsyon pwofesè: objektif pedagojik, repons egzèsis yo, eksplikasyon gramè, konsèy pou koreksyon ak evalyasyon.

Konsa, menm leson an ka sèvi nan klas fizik ak nan ansèyman sou entènèt, san elèv yo pa bezwen yon lòt pwogram.

Pwochen etap ki pi itil: mete tout dis istwa yo nan yon dokiman pedagojik byen òganize, ak paj tit École Alphanet Academy, somè, espas pou elèv ekri repons yo, epi yon gid koreksyon separe pou pwofesè yo.